Arbëreshët

Me këtë emër quhen shqiptarët e Italisë, domethenë pasardhësit e shqiptarëve që u vendosën në Itali nëpërmjet mërgimeve të njëpasnjëshme nga shekulli XV deri në shekullin XVIII. Forma më e lashtë e termit është i arbëresh për mashkulloren dhe e arbëresh për femëroren.

    Shqipëria quhej në lashtësi Arbri ose Arbëria, nga një rrënjë indoevropiane arb- e pranishme edhe në fjalën latine arvum e në atë greke àroura (fushë). Shqipëri është një emërtim i vonë (shek. XVII) i prejardhur nga ndajfolja shqip që do me thënë (flas) në mënyrë të kuptueshme e prandaj në gjuhën kombëtare. Interpretimi i fjalës Shqipëri si vend i shqipeve është i pathemeltë dhe shpjegohet vetëm me ngjashmërinë  me termin shqipe.

    Për arsye aq historike se gjeografike edhe para mërgimeve të vërteta kishte ndodhur kalimi nga Shqipëria në Itali i grupeve pak a shumë të mëdha të Arbëreshëve. Është fjala të shumtën e herëve për grupe rrogëtarësh që shpejt u asimiluan. Nuk ka prandaj themel historik pohimi aq shpeshë i dëgjuar se ushtarë të ardhur në Itali me udhëheqësin Dhimitër Reresin u dhanë origjinë, rreth mesit të shekullit XV, të parave koloni arbëreshe në provincat e Krotonit e të Katanxarit dhe në Sicili (Kuntisa, Palaco Adriano, Munxifsi).

    Më parë njeheshin shtatë vala mërgimi:

1. ushtarët e sapopërmendur të Dhimitër Reresit (qysh nga viti 1444);

2. ushtarët e Skënderbeut në Puljën (1461);

3. mërgimi i madh pas vdekjes së Skënderbeut (1468).

4. mërgimtarët e Koronës (More – 1533);

5. mërgimtarët e Mainës (More – 1647);

6. mërgimi i shqiptarëve për në Badhesën (Pescara – 1744);

7. mërgimi i shqiptarëve për në Brindisi di Montagna (Potenza – 1774).

    Sot (shih Mazziotti, op. cit., f. 77) flitet më mirë për tri periudha themelore. Më e rëndësishmja (e dyta) duket se filloi qysh në verën e 1467, pak kohë para vdekjes së Skënderbeut, dhe u zhvillua për disa dhjetëvjetësha duke i dhënë origjinë më të shumtave të kolonive arbëreshe të Italisë. Më parë gjatë disa shekujsh (periudha e parë) kishin ndodhur depërtime në shkallë të zvogëluar. Periudha e tretë përfshin mërgimet nga 1533 deri në 1774.

    Duhet vënë re se mërgimtaret nuk rridhnin vetëm nga Shqipëria (kryesisht nga zona toske), por edhe nga kolonitë shqiptare që prej kohësh ekzistonin në Greqi (Atikë, More). Mërgimtarët ndiqnin ritin bizantin në gjuhën greke. Prandaj në Italinë e Jugut i quanin aq arbëreshë sa grekë.

    Ndër ta kush nuk ishte tashmë në bashkim me Kishën katolike u nënshtrua menjëherë, duke ruajtur identitetin bizantin dhe varjen nga Patrikana e Ohrit (Maqedoni). Vetëm në 1564 arbëreshët iu nënshtruan ipeshkvijve latinë që në shek. XVII bënë të kalonin shumë bashkësi në ritin latin.

    Në shekullin e kaluar Selia e Shenjtë krijoi të dyja dioqezat e Ungrës (1919 – për arbëreshët e Italisë gadishullore) dhe të Horës së Arbëreshëve (1936 – për arbëreshët e Sicilisë). Falë arbëreshëve përshpirtshmëria bizantine është akoma e gjallë në Itali.

    Gjatë shekujve koloni të shumta arbëreshe u asimiluan sa për gjuhën:

provincia di Piacenza:  Pievetta e Bosco Tosca (fraz. di Castel S. Govanni)

provincia di Viterbo: Pianiano (fraz. di Cellere)

provincia di Campobasso: S. Croce di Magliano

provincia di Foggia: S. Paolo di Civitate e Castelnuovo di Monterotaro

provincia di Taranto: Monteparano, S. Giorgio Ionico, S. Crispieri, Faggiano, Roccaforzata, Monteiasi, Carosino, Montemesola

provincia di Potenza: Brindisi di Montagna, Rionero in Vulture

provincia di Cosenza: Cervicati, Mongrassano, Rota Greca, S. Lorenzo del Vallo

provincia di Catanzaro: Gizzeria, Amato, Arietta (fraz. di Petronà), Zagarise (fraz. di Lamezia Terme)

provincia di Palermo: Palazzo Adriano, Mezzojuso

provincia di Catania: Biancavilla, Bronte, S. Michele di Ganzaria

provincia di Agrigento: S. Angelo Muxaro.

    Megjithëse borën gjuhën amtare, Palazzo Adriano dhe Mezzojuso (Palermo) kanë ruajtur ritin bizantin (ata varen nga Eparhia e Horës së Arbëreshëve).

   Numri i Arbëreshëve të pranishëm në bashkësitë të sapopërmendura dhe në të tërë territorin kombëtar është rreth 200.000 njësive. Mërgimi zbrazi në mënyrë të tmerrshme bashkësitë arbëreshe, të cilat regjistrojnë një zbritje të vazhdueshme të popullsisë. Në to e ardhura mesatare është shumë e ulët (50 % e vlerës kombëtare).

   Gjitonia, mikpritja dhe besa janë disa nga elementet origjinale të kulturës popullore arbëreshe.

   Arbëreshët ditën të krijonin në të folmen e tyre vepra letrare të shquara. Përmendim vetëm autorët më të famshëm: Jul Varibobën, Jeronim De Radën, Frangjisk Anton Santorin, Zepë Serembin në Kalabri, Gabriel Darën dhe Zepë Skiroin në Sicili.

Të dhëna dhe lajme për arbëreshët gjenden në strumbujt:

www.arbitalia.it 

www.jemi.it

www.avato.it

www.mondoarberesco.it

www.lungro.chiesacattolica.it