Të dhëna historike

    Në territorin e tanishëm të Bashkisë së Strigarit para ardhjes së Arbëreshëve ekzistonte një qendër e vogël fshatarësh (Santo Cosma), e cila më parë varej nga manastiri  bazilian i Shenjtërve Kozmait e Damianit (i vendosur në strumbullin e Shenjtërores së tanishme) dhe me këtë në shekullin XII u bashkua me manastirin e Shën Adrianit (sh. I. Mazziotti, Immigrazioni albanesi in Calabria nel XV secolo, Castrovillari 2004, f. 89).

    E para përmendje e manastirit bazilian të Shenjtërve Kozmait e Damjanit (sipas Rodotasë, së paku për një periudhë, qe një manastir femëror) gjendet në një bullë të Papës Urbanit II, i cili më 1088 e vë,  me manastirin e Shën Adrianit, nën juridiksionin e Pjetrit III, abat benedektin të Cava dei Tirreni-s: “tibi igitur tuisque successoribus confirmamus in Calabria, in territorio Sancti Mauri, Monasterium Sancti Hadriani cum cellis suis; Monasterium Sanctorum Cosmae et Damiani”. Pas 20 vjetësh ai varej nga manastiri i Shën Adrianit.

    Mërgimtarë që arritën në fushën e Sibarit më 1470 themeluan bashkësitë arbëreshe të Shën Mitrit, të Maqit e të Strigarit. Më 3 nëntor 1471 u hartua akti noterial i marrëveshjeve midis Abatit të Shen Adrianit e Arbëreshëve të të trijave bashkësi, ngjarjet e të cilave do të rrjedhin paralele. Një traditë e lashtë, e përforcuar edhe nga burime dokumentare, na thotë se për disa dhjetëvjetësha banorët e Strigarit rrojtën bashkë me ata të Vakaricit dhe pastaj u mërguan në rrethinat e Shenjtërores. Është fjala, afërmendsh, për një grup Arbëreshësh që iu shtua të tjerëvë qe tashmë ishin atje dhe të cilët nënshkruan  marrëveshjet e 1471. Zhvendosje të tilla ishin të shpeshta, sepse Arbëreshët, në rast mujshish dhe të tjerash probleme, nuk ngurronin të digjnin kasollat e varfra në të cilat jetonin në fillim. Një kundërmërgim (edhe këtë radhë i pjesshëm) do të marrë vend në fillim të shekullit XVII si rrjedhojë e konflikteve me abatin komendatar Indaco Siscar.

    Nga regjistrimi i oxhakëve i 1534 Strigari rezulton i përbërë nga 53 oxhakë dhe 186 banorë (më i madh se qendra e Shën Mitrit: 51 oxhakë dhe 168 banorë, ndërsa Vakarici ka 93 oxhakë dhe 305 banorë). Këta mbiemrat e regjistruar: Belluscia, Buscia, Cartaro, Dramisi, Macrì, Minisci, Mosacchio, Strigali dhe më i shpeshti Tocci. Emri i priftit ishte Lazar Staura.

    Me punën këmbëngulëse të brezave djerrinat e shkretuara të Abacisë u shndërruan. Lëvrimet, rritja e kafshëve dhe rregullimi i përrenjve ndryshuan rrënjësisht peisazhin.

    Abati i Shën Adrianit mbante juridiksionin civil e atë të përzier dhe merrte haraçe të shumta. Baronit laik i përkiste juridiksioni penal dhe marrja e haraçeve plotësuese. Të parët baronë laikë qenë Sanseverinët, princër të Bizinjanos dhe baronë të Akrës. Pas tyre: Bernardino Milizia (1597), familja Kastriota (1638), përsëri Sanseverinët (1732) dhe, në fund, familja Compagna nga Tarsia (qysh nga 1746 deri në 1796). Të shpeshta ishin konfliktet midis abatëve dhe baronëve. Çdo herë e pësonin arbëreshët, të nënstruar me të vërtetë një shfrytëzimi të dyfishtë e të detyruar të reagonin disa herë me dhunën, veçanërisht kur, në fillim të shekullit XVII, kërkesat e çifligarëve u bën çdo ditë më të padurueshme.

    Klasa e privilegjuar ishte ajo e klerit (që të shumtën e herëve ishte i martuar). Gjatë shekujve u formua një borgjezi fshatare e vogel (bonatenenti) që zotëronte toka, mullinj, furra tullash, trokulla dhe rrjedhimisht i jepte punë klasës së mëditësve. Nuk mungonin pendarët dhe zejtarët, këta të fundit jo rrallas kalabrezë të emigruar nga Akra o nga katundet rreth Kozencës.

Nga kadastra onciare e vitit 1754 rezultojnë nja dhjetë bulerë (ndër këta tre priftërinj), 43 masarë, 13 barinj, 9 zejtarë, 1 klerik, 1 i verbër, 1 ushtar fushe. Shtëpitë ishin shpeshherë të përbëra nga një dhomë e vetme. Në fakt në të folmen lokale shpi vëlen aq për shtëpi se për dhomë. Këto ishin asokohe vendet fetare të katundit: Shenjtërorja e Shenjtërve Kozmait e Damianit dhe 5 kapela (të Shenjtërve Vinçenc Ferrerit dhe Rozës nga Lima, të Purgatorit, të Rruzares së Shenjtë, të Shën Antonit, të Shën Pjetrit).

    Lëvrimet më të zakonshme ishin ato të ullirit, të hardhisë, të manit.

    Me ligjin e 19 janar 1807 Strigari u bë Università e me dekretin mbretëror të 4 maj 1811 Bashki.

    Idetë përparimtare gjetën një përkrahës të flaktë në Aleksandër Maurin, një nga pronarët më të pasur, i cili nuk ngurroi të udhëhiqte fshtarët në pushtimin e tokave bashkiake, si paralajmërim i trazirave të vitit 1950. Me të morën pjesë në revolucionin e 1848 më se 30 strigarjotë. Disa vullnetarë ndoqën Garibaldin në ekspeditën e të Njëmijtëve. Në plebishitin e 21 tetor 1860 mbi një shumë të 148 votuesve u njehën 144 pro dhe asnjë votë kundër. I pari kryetar i emëruar nga qeveria (1861) qe Vinacci senior.

    Ngjarjet e mëpasshme ngjanin me ato të aq katundeve të vogla të Jugut, të shpopulluara për shkak të mërgimit e të detyruara të luftojnë  me ngulm dita-ditës për të mbijetuar.