Kultura

Titulli më i madh lavdie për Strigarin është padyshim poeti Zepë Serembi  (1844-1901), po edhe poezia popullore arbëreshe mund të konsiderohet me të drejtë një mburrje e bashkësisë sonë dhe jo vetëm në dhjetëvjetëshat e fundit. Le të mendohet vetëm se rapsodi popullore të shumta iu rrëfyen De Radës nga plaka strigarjote Tortòshëla.

Pa asnjë dyshim shumë këngë të trashëguara me gojë u humbën për gjithmonë, por visarthi që këtu paraqesim meriton respekt.

Ornella Kampanaro (1944) në punën e saj të diplomës (S. Cosmo Albanese e i suoi canti popolari, referues prof. Giuseppe Valentini, Universiteti i Palermos, 1970) paraqit këngë që i kanë rrëfyer informatorë të shumtën e herëve në moshë të thyer, të lindur në dhjetëvjetëshat e fundit të shek. XIX. Përveç shumë vjersheve, ajo ka meritën që shpëtoi gjashtë rapsodi, ndër të cilat një variant të rrallë o më mirë të pashoq të Konstantinit të voglit, që bën që protagonisti të vdesë si rob lufte, pa u kthyer në atdhe mu ditën e martesës së dytë të gruas.

Maria Sposato (1949) (I canti popolari di S. Cosmo Albanese e di S. Giorgio Albanese, punë diplome, Universiteti La Sapienza, Romë, 1974 – referues prof. Giuseppe Gradilone) pas pak vjetesh mblodhi edhe ajo këngë popullore që na bëjnë të mundshme  krahasime të dobishme.

Një tabllo të realitetit të Strigarit, në të gjitha faqet e tij, në fillim të viteve 70 na e paraqit Renato Avato (1946) (Identità culturale di S. Cosmo Albanese, punë diplome, Universiteti La Sapienza, Romë, 1973 – referues prof. Tullio Tentori).

  Me gjendjen gjuhësore dhe veçanërisht me huazimet romance (italiane dhe kalabreze) u muar Tatiana Giannobi (1975) (L’interferenza romanza nella parlata arbëreshe di S. Cosmo Albanese, punë diplome, Universiteti La Sapienza, Romë, 2004 – referues prof. Paolo Di Giovine).

Falë informatorëve si Kozm Rroku (që na la një listë e gjatë me njësi frazeologjike), Arkëngjëll Bua, Marianna Avato e Kozm Godino ne patëm mundësinë të mblidhnim një material të gjerë për kulturën popullore, të përbërë kryesisht nga këngë, por ku gjejnë vend edhe përralla, fjalë të urta, njësi frazeologjike dhe parambote.

Nuk duhet harruar se i veti poet Zepë Serembi në një numër jo të vogël krijimesh imiton poezinë popullore. Pas vdekjes së Kozm Rrokut (1925-2002), këngët e të cilit janë të njohura mirë në çdo kënd të Arbërisë, poezia popullore arbëreshe gjen ende përfaqësuesit e saj në Arkëngjëll Bua (1926), Marianna Avato (1935) e Vincenzo Belmonte (1945), gjë që dëshmon për gjallërinë e traditës.

U shqua në studimet historike Domenico Antonio Cassiano (1935), që është një ndër studiuesit më të mëdhenj bashkëkohorë arbëreshë. Pa dyshim ai më se të  gjithë të tjerët u muar me historinë civile e shoqërore të Arbëreshëve në kohët moderne. Keshilltar ligjor, ai qe docent i Historisë dhe Filosofisë në Liceun e Shën Mitrit Koronë, më parë seli e Kolegjit të famshëm, për të cilin Cassianoja është historiani më i madh. Studimet e tij kryesore janë: Barlaam Calabro, Lungro 1994; S. Adriano, 2 vëllime, Lungro, 1997 dhe 1999; Risorgimento in Calabria. Figure e pensiero dei protagonisti italo-albanesi, Lungro, 2003; Attanasio Dramis, Lungro, 2004; Strigàri, Lungro 2004. Cassianoja u ka kushtuar edhe disa ese autorëve arbëreshë. Atij i detyrojmë një botim të Vjersheve të Zepë Serembit (Poeti i Strigharit, Zef Serembe, S. Cosmo Albanese 1977).

Vincenzo Belmonte ka botuar tekstet e Serembit (Omaggio a Serembe, Cosenza 1988 – Alla ricerca del Serembe autentico, Cosenza 1991), të Varibobës (Gjella e Shën Mërìs së Virgjër, Soveria Mannelli 2005) dhe të Skanderbekut të pafàn të De Radës (Soveria Mannelli 2005). Ka përpiluar një Thesaurus Albanicae Linguae (Rende 1997).

Janë autorë punësh diplome me karakter albanologjik:

Emilia Azzinari (1948): Giuseppe De Rada, Universiteti La Sapienza, Romë, 1972 – referues prof. Giuseppe Gradilone;

Salvatore Cozza (1948): Alcuni inediti minori di F. Antonio Santori, Universiteti La Sapienza, Romë, 2004 – referues prof. Giuseppe Gradilone.

Qysh nga viti 1971 deri në 1974 Rrethi kulturor J. De Rada  (aktiv në vitet 1969-1985) botoi fletoren satirike Arza.

Vepron qysh nga 7.11.2001 shoqata muzikore Euterpe, e cila, ndër të tjerat aktivitete, organizon, me mbështetjen e Bashkisë së Strigarit, koncerte e kurse përsosurimi të lartë muzikor.

Në Strigar ka selinë Fondacioni “J. de Rada junior”, që lindi falë një trashëgimi të të nipit omonim të poetit.